Fedakâr mı fedakarlık mı?

Fedakâr neden böyle yazılır?

Türkçede uzun ünlüler, özellikle Arapça ve Farsça kökenli kelimelerde, yazıda â, î ve û şapkalarıyla gösterilir. Fedakâr kelimesindeki “â” harfi, kelimenin son hecesinde uzun bir a sesi bulunduğunu belirtir. Bu şapka yalnızca okuyucuya yardımcı bir işaret değildir; Türk Dil Kurumu’nun yazımında kelimenin doğru biçimini oluşturan bir parçadır.

Kelimenin yapısına bakıldığında fidā (fedâ) kökü “kendini feda etme, kendinden vazgeçme” anlamını taşır; -kâr eki ise “yapan, eden” anlamıyla kelimeye sıfat niteliği verir. Bu yapıdaki birleşik kelimelerde ek, kökün sonundaki uzun ünlüyü değiştirmeden yazılır. Aynı mantıkla yazılan başka örnekler arasında günahkâr ve hünerkâr sayılabilir; bu kelimelerde de -kâr eki şapkasıyla birlikte korunur.

Kelimenin yazımında ses olayı ya da yabancı kelimelere özgü bir değişiklik bulunmaz. Yani sorun söyleyişte değil, yazıda şapkanın atlanmasında yoğunlaşır. Fedakâr biçimi, kökenindeki uzun ünlüyü koruduğu için doğru yazımdır; şapkasız biçim ise hem kökeni hem de sesi eksik gösterir.

Fedakâr nasıl akılda tutulur?

Kelimenin son parçası “kâr” (iş, eylem) kökünden gelir; “kar” ise kış yağışıdır, ikisi aynı yazılmaz. Yazarken “fedâ” (kendini feda etme) ve “-kâr” (yapan) parçalarını ayrı düşünürseniz şapkanın nereye ait olduğunu daha kolay hatırlarsınız.

“fedakarlık” yanlışı neden yapılıyor?

Kelime çoğu zaman şapkasız, “fedakar” biçiminde yazılır. Bunun temel nedeni, günlük yazışmada şapkalı harflerin sık sık atlanmasıdır. Klavyede â harfini ayrıca yazmak gerektiği için birçok kişi bu işareti bilerek ya da fark etmeden kaldırır.

İkinci neden, kelimenin son kısmının “kar” sözcüğüne benzemesidir. Şapka olmadan yazıldığında “fedakar” kelimesi, kar yağışını çağrıştıran bir biçim gibi görünür ve yazan kişi bu benzerlikten dolayı şapkayı önemsiz sayabilir. Oysa “kâr” burada kazanç değil, iş ve eylem anlamına gelen ayrı bir köktür.

Üçüncü olarak, türetilmiş biçim olan fedakârlık kelimesinde de aynı hata görülür. Kişi kökü doğru yazsa bile ekli biçimde şapkayı unutabilir. Bu nedenle hem temel kelimede hem de türevlerde şapkanın korunması gerekir.

Fedakâr ile karıştırılanlar

Fedakâr ile en çok “kar” (kış yağışı) karıştırılabilir; şapka olmadan yazılan “fedakar” da bu benzerlikten doğar. Oysa “kar” kelimesi hava olayını anlatırken, “kâr” kelimesi kazanç ya da iş anlamına gelir. Fedakâr kelimesinin sonundaki kâr ise bu ikisinden farklı olarak eylem, iş yapan kişi anlamını taşır.

Bu iki kelime arasındaki fark, şapkanın yalnızca görünüşte değil anlamda da önemli olduğunu gösterir. Şapka kaldırılırsa kelimenin kökeni ve okunuşu değişmiş gibi görünür; okuyucu da kelimeyi farklı bir sözcükle ilişkilendirebilir.

Fedakâr ile örnek cümleler

• Annesi yıllarca çalışıp çocuklarının okumasını sağladığı için ailesi onu çok fedakâr bir kadın olarak anar.
• Şirketimizin fedakâr çalışanları, proje teslim tarihinden önce işi bitirmek için hafta sonlarını da ayırdı.
• Haberde, sel bölgesinde gönüllü olarak çalışan ekiplerin gösterdiği fedakârlık ayrıntılı biçimde anlatıldı.
• Bu romanın kahramanı, sevdiği insanlar için her şeyden vazgeçebilen fedakâr bir gençtir.
• Sınıfın fedakâr öğrencisi, hasta arkadaşının ders notlarını her akşam eve götürdü.