Aşağı yukarı mı aşağıyukarı mı?

Aşağı yukarı neden böyle yazılır?

Aşağı yukarı, yön bildiren iki sözcüğün yan yana gelmesiyle oluşmuş bir zarf biçimidir. Türk Dil Kurumu bu tür birleşik zarfları kendi içinde ayrı yazar; yani “aşağı” ve “yukarı” kelimeleri arasında boşluk bırakılır. Aynı mantıkla “ileri geri”, “sağa sola” ya da “öne arkaya” gibi yön bildiren ikililer de bu kalıba yakın bir düşünceyle ele alınabilir; ancak her ikilinin yazımı aynı değildir, dolayısıyla bu örnekleri aşağı yukarı ile aynı kurala bağlamamak gerekir.

Burada önemli olan noktalardan biri, sözcüklerin anlam değişimine uğrayıp uğramadığıdır. “Aşağı” ve “yukarı” ayrı ayrı yön anlamı taşır; “aşağı yukarı” ise bu iki yönü birlikte kullanarak bir ölçünün yaklaşık olduğunu, tam olmadığını belirtir. Bu anlam kaymasına rağmen yazımı bitişik hâle getirmek TDK kararına aykırıdır. Sözcüğü bitiştirmek “aşağıyukarı” gibi bir biçim üretir ve bu biçim sözlükte yer almaz.

Zarfın işlevi de yazımı etkiler. Cümle içinde “Aşağı yukarı yüz kişi vardı.” ya da “Aşağı yukarı bir saattir bekliyorum.” gibi kullanımlarda sayı, süre ya da miktar için bir yaklaşıklık bildirir. Bu kullanım yalnızca anlamı değil, yazılışı da değiştirmez; her iki kullanımda da kelimeler ayrı kalır.

Aşağı yukarı nasıl akılda tutulur?

“Aşağı” ve “yukarı” iki ayrı yön olduğu için, yazarken iki yönü de ayrı ayrı düşünün; boşluk, iki yönün gerçekten var olduğunu gösterir. Yaklaşıklık anlamı için yön kelimelerinin birlikte kullanılması, yazımın da birlikte ama ayrı kalmasını sağlar.

“aşağıyukarı” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan “aşağıyukarı” biçimi büyük ölçüde konuşma dilindeki hızlı telaffuzdan kaynaklanır. “Aşağı” ile “yukarı” arasındaki ses geçişi hızlı söylendiğinde kelimeler birbirine kaynayıp tek bir yığın gibi algılanabilir ve yazıya da bitişik olarak yansıyabilir.

Bir diğer etken, Türkçede bitişik yazılan pek çok zarf ve birleşik kelime bulunmasıdır. Okuyucu bu örüntüye alışkın olduğunda “aşağı yukarı”yı da aynı biçimde yazmaya meyleder. Oysa bu ikili, bitişik yazılan kelimelerden farklı olarak ayrı yazılmayı gerektirir.

Ayrıca bazı yazılı metinlerde kelimenin ortasına tire konarak “aşağı-yukarı” biçimi görülebilir. Tire kullanımı da TDK yazımına uygun değildir; bu nedenle kelimeleri ayırırken boşluk bırakmak, tire kullanmamak gerekir.

Aşağı yukarı ile karıştırılanlar

Aşağı yukarı ile “aşağıdan yukarıya” ya da “aşağıdan yukarı” ifadeleri biçim olarak birbirine benzer, ama anlamları farklıdır. Aşağı yukarı zarfı bir miktarın yaklaşık olduğunu belirtir: “Aşağı yukarı üç kilo aldı.” cümlesinde kilo sayısı kesin değildir. Buna karşılık “Balon aşağıdan yukarıya doğru yükseldi.” cümlesinde bir hareketin yönü anlatılır ve bu kullanım yaklaşıklık içermez.

Bu iki kullanımı ayırt etmek için cümlede bir hareketin yönü mü yoksa bir miktarın yaklaşıklığı mı anlatıldığına bakmak yeterlidir. Hareket yönü anlatılıyorsa çekim eki alan biçimler devreye girer; miktar veya süre yaklaşık olarak bildiriliyorsa aşağı yukarı zarfı kullanılır.

Aşağı yukarı ile örnek cümleler

• Toplantıya aşağı yukarı yirmi kişi katıldı, salon neredeyse dolmuştu.
• Projenin bütçesi aşağı yukarı iki yüz bin lira olarak tahmin ediliyor.
• Haber bülteninde, depremin etkisi aşağı yukarı üç ilçeye yayıldığı bildirildi.
• Öğretmen, sınavın süresinin aşağı yukarı kırk dakika olacağını söyledi.
• Yıllar önce kurduğu bahçede, aşağı yukarı bir ömrü geçirmiş gibiydi, her çiçeğin yerini bilirdi.