Dinozor mu dinazor mu?

Dinozor neden böyle yazılır?

Türkçeye yabancı dillerden giren sözcüklerin yazımında temel ölçüt, kelimenin Türkçede yerleşmiş ve TDK’nın kabul ettiği biçimini benimsemektir. Fransızca dinosaure kökenli olan dinozor, Türkçe söyleyişe uyarlanmış ve bu biçimiyle sözlüğe geçmiştir. Yazımda kaynak dildeki harf dizisi değil, Türkçede yerleşmiş biçim esas alınır.

Bu kelimede dikkat edilmesi gereken nokta, Fransızcadaki “-saure” sonunun Türkçede “-zor” biçiminde karşılanmasıdır. Aynı mantıkla yerleşmiş öteki yabancı kökenli sözcüklerde de kaynak dildeki sesler Türkçe yazım alışkanlığına göre düzenlenir; “sinema” ve “otobüs” bunun bilinen örnekleridir.

Kelime eklerle çekimlendiğinde kök değişmez. “Dinozorlar”, “dinozorun”, “dinozora” gibi biçimlerde kökün yazımı aynı kalır ve ekler Türkçe ünlü uyumuna göre bitişik getirilir.

Dinozor nasıl akılda tutulur?

Kelimenin kökü, eski Yunancadaki deinos (korkunç) ve sauros (kertenkele) sözcüklerinin birleşiminden gelir ve “korkunç kertenkele” anlamına gelir. Bu bilgiyi “dinozor = korkunç kertenkele” diye hatırlarsan, sesli hecenin “o” ile yazılması daha kolay akılda kalır.

“dinazor” yanlışı neden yapılıyor?

“Dinazor” biçiminin ortaya çıkmasının başlıca nedeni, kelimenin Fransızca aslına ve Türkçe söyleyişine dair belirsizliktir. Konuşma dilinde “o” ve “a” sesleri birbirine yakın algılanabildiği için yazarken “dinazor” gibi bir biçim kendiliğinden gelebilir.

İkinci neden, sondaki “-azor” ile “-ozor” hecelerinin ayırt edilmesindeki güçlüktür. Kelimeyi yalnızca okuyarak öğrenen biri, sesli hecenin hangi ünlüyle yazıldığını hatırlamakta zorlanabilir.

Bu tür yanlışlar, kelimenin yazılışını bir kez görüp zihinde sabitleyememiş kişilerde sık görülür. Yazımı sabitlemek için kelimenin kökenine bakmak en kalıcı yöntemdir.

Dinozor ile karıştırılanlar

Dinozor sözcüğünün, TDK’nın ikinci maddesinde verilen bir mecazi kullanımı vardır: gelişmelere ayak uyduramamış, çağın gerisinde kalmış ya da mevcut durumu korumak isteyen kimseye de dinozor denir. Bu anlam, dilde sık görülen bir benzetmeye dayanır; yani hayvan adının insanlara yönelik bir eleştiri olarak kullanılmasıdır.

Bu iki anlam aynı sözcüğün içinde yer alır, ayrı bir yazılış farkı doğurmaz. Yazımda değişiklik olmadığı için birinci ve ikinci anlamı birbirinden yalnızca kullanım bağlamına bakarak ayırmak yeterlidir.

Dinozor ile örnek cümleler

• Müzedeki iskelet, Jura dönemine ait bir dinozora aitti.
• Çocuklar kâğıda en sevdikleri dinozorları çizdiler.
• Kütüphanede çocuklara dinozorlar hakkında bir sunum yapıldı.
• Haberde, yeni bulunan fosil kalıntılarının bir dinozor türüne ait olabileceği bildirildi.
• Eski yöntemlerde direnen şirket için rakipleri “dinozor” demeye başlamıştı.