Eksper mi ekspert mi?

Eksper neden böyle yazılır?

Eksper, Fransızca expert sözcüğünden Türkçeye geçmiş bir kelimedir ve yabancı kökenli sözcüklerin Türkçe yazımında kaynak dildeki telaffuz, Türkçenin ses yapısına uyarlanarak belirlenir. Fransızcada expert kelimesinin sonundaki “t” harfi okunmaz; Türkçe yazımda da bu ses karşılığı bulunmadığı için sözcük eksper biçiminde yerleşmiştir. Dolayısıyla yazım, kaynak dildeki yazılışın birebir kopyası değil, Türkçe söyleyişin yansımasıdır.

Aynı mantıkla Fransızcadaki “ex” önekli birçok kelime Türkçede “eks” biçiminde yazılır. Bu grupta ekspres (express), ekspertiz (expertise) ve ekspozisyon (exposition) gibi sözcükler bulunur. Bu tür kelimelerde “ks” birleşimi Türkçede korunur, ancak kaynak dildeki sessiz harf düşürülerek uyarlama yapılır. Eksper de bu örüntüye uyan bir örnektir.

Yazım kılavuzunda, yabancı bir kelimenin Türkçede yerleşik bir biçimi varsa, kaynaktaki yazılışa göre değil TDK'nın kabul ettiği biçime göre yazılması gerekir. Eksper sözcüğü bu nedenle sözlükte kendi başına maddelenmiş ve doğru biçim olarak kabul edilmiştir.

Eksper nasıl akılda tutulur?

Eksper sözcüğünün sonunda “t” sesi duyulmaz; söylediğinizde “eks-per” diye bitirirsiniz, yazımda da bu sesi yansıtırsınız. Benzer bir örnek olarak ekspres ve ekspertiz de aynı “ekspe-” kalıbını taşır, fakat yalnızca eksper sonunda “t” harfi olmadan biter.

“ekspert” yanlışı neden yapılıyor?

Ekspert biçiminin yaygınlaşmasının başlıca nedeni, Fransızca yazılışın etkisidir. Okuyucu “expert” kelimesini görünce sonundaki “t” harfini de Türkçeye taşır ve kelimeyi aynı şekilde yazar. Oysa Türkçe konuşurken bu “t” sesi duyulmaz, dolayısıyla yazımda da yer almaz.

Bir başka neden, “ekspres”, “ekspertiz” gibi benzer yapıdaki sözcüklere benzetme yapılmasıdır. Bu sözcüklerde “ks” birleşiminden sonra gelen ünsüz yazıya dahil edilmiştir ve kullanıcı aynı mantığı eksper için de uygular. Ancak eksper için bu benzetme doğru değildir, çünkü kaynak sözcükteki son sessiz harf Türkçede karşılık bulmaz.

Üçüncü bir yanılgı, sözcüğü İngilizce “expert” gibi okuyup yazmaktır. Bu durumda hem sonundaki “t” harfi eklenir hem de söyleyiş ve yazılış Fransızcadan çok İngilizceye yaklaşmış olur. Oysa eksper, Türkçe yazımda Fransızca kökenden gelen ve bu kökenin Türkçe uyarlamasıyla yerleşmiş bir biçimdir.

Eksper ile karıştırılanlar

Eksper ile en sık karıştırılan sözcük, yazılışı çok benzeyen ekspres'tir. Ekspres, İngilizce express kökenlidir ve “hızlı, süratli” anlamında kullanılır; “ekspres tren” ya da “ekspres kargo” gibi tamlamalarda görülür. Eksper ise bir konuda uzman ve bilirkişi anlamı taşır; “Araç için bir eksper çağrıldı.” cümlesinde bu anlam açıktır. İkisi aynı yabancı kökene dayanmaz, anlamları da birbirinden farklıdır.

Bir diğer karışıklık, ekspertiz sözcüğüdür. Ekspertiz, eksperin yaptığı inceleme ya da bu incelemenin raporu anlamına gelir. Kelime eksper'den türemiş bir isimdir ve iki sözcük aynı kökten gelir; yine de anlamları aynı değildir. Eksper kişiyi, ekspertiz ise işlemi ya da raporu anlatır.

Eksper ile örnek cümleler

• Kaza sonrası aracın hasarını belirlemek için sigorta şirketi bir eksper görevlendirdi.
• Eksperin hazırladığı raporda motor bloğunda kalıcı bir arıza bulunmadığı yazıyor.
• Konutun değer tespiti için tapu müdürlüğünden önce bağımsız bir eksperle çalışıldı.
• Haberde, inşaat sırasında oluşan çatlakların incelenmesi için eksperler sahaya gönderildi.
• Mahkemede bilirkişi olarak dinlenen eksperin açıklamaları davanın seyrini değiştirdi.