Hoparlör mü hoperlör mü?

Hoparlör neden böyle yazılır?

Hoparlör, Fransızca haut-parleur sözcüğünün Türkçeye uyarlanmış biçimidir. Fransızca haut “yüksek” anlamına gelir, parleur ise “konuşan” demektir; sözcük bütünüyle “yüksek sesle konuşan” anlamını taşır. Türkçeye geçerken Fransızcadaki sesler Türkçenin ses dizgesine uydurulmuş, sözlük yazımı da bu uyarlamaya göre belirlenmiştir.

Yabancı kökenli sözcüklerde genel ilke, kelimenin Türkçede yerleşmiş ve TDK’nın kabul ettiği biçimini esas almaktır. Aynı mantıkla Fransızca chauffeur sözcüğü şoför, biscuit sözcüğü bisküvi, gelée sözcüğü ise jöle olarak yazılır. Bu örneklerde de kaynak dildeki sesler Türkçe harflerle karşılanır; Fransızca “eu” sesi çoğu zaman “ö” ile, “au” ya da “o” sesi “o” ile gösterilir.

Sözcüğün ekli biçimlerinde de sözlük yazımı korunur. Hoparlör kelimesinin sonundaki r’den sonra ekler Türkçenin ünlü uyumuna göre eklenir: hoparlörler, hoparlörün, hoparlörde, hoparlöre. Ekleri yazarken kökün ö’sünü değiştirmemek gerekir.

Hoparlör nasıl akılda tutulur?

Hoparlör sözcüğünün içindeki “parlör” kısmını Fransızca parler (konuşmak) fiilinden hatırlayın. “Haut” ise yüksek demektir; yani kelime yüksek sesle konuşan alet anlamındadır.

“hoperlör” yanlışı neden yapılıyor?

Hoperlör biçimi, kelimenin ikinci hecesindeki ünlüyü “e” ile yazma eğiliminden doğar. Türkçe konuşurken “hoparlör” okunuşunda ilk hecedeki “a” ve ikinci hecedeki “ö” sesleri zayıf duyulabildiği için yazıya “e” ya da “a” yansıyabilir. Bu da kelimenin ses yapısını bozar.

Bir başka yanlış olan hoparlor biçimi ise ö harfinin o ile değiştirilmesinden kaynaklanır. Bu yazım, sözcüğü yalnızca “ö”nün dışında Türkçe bir kelime gibi okuyan kullanıcılar için tanıdık görünebilir; oysa Türkçe ö harfi bu kelimenin ayırt edici bir parçasıdır ve atlanmamalıdır.

Yabancı dil etkisi de burada önemlidir. Fransızca metinlerde haut-parleur yazılışını gören biri, Türkçedeki karşılığı için “hopar-leur” ya da “hoper-lör” gibi kendi tahminlerini yazabilir. Oysa Türkçe yazımda sözcüğün sözlükte yerleşmiş biçimi esas alınır.

Hoparlör ile karıştırılanlar

Hoparlörle en sık karıştırılan alet mikrofondur. Mikrofon sesi elektrik sinyaline çevirir, hoparlör ise tersini yapar: elektrik sinyalini tekrar sese dönüştürür. Yazım açısından ikisi arasında bir yazım karışıklığı yoktur, ancak işlev olarak birbirinin karşıtıdır.

Bu kelimenin yazımıyla karıştırılan bir başka alan da hoperlör gibi sahte biçimlerin reklam ya da günlük dilde görülmesidir. Doğru biçim hoparlördür; bu sayfadaki yazımda kelimenin ilk hecesi ho, ikinci hecesi par, son hecesi lör olarak ayrılır.

Hoparlör ile örnek cümleler

• Konser salonundaki hoparlörler müziğin her köşeye ulaşmasını sağladı.
• Toplantı odasındaki hoparlörü kapatmadan sunumu başlatmayın, yankı yapıyor.
• Haber spikeri, deprem uyarısının yerel hoparlörlerden tekrar yayınlandığını bildirdi.
• Öğretmen, fizik dersinde hoparlörün elektrik sinyalini nasıl sese çevirdiğini gösterdi.
• Eski pikabın hoparlöründen yükselen ezgi, köy meydanında bir anlığına sessizliği bozdu.