Kontrol mu kontrül mü?

Kontrol neden böyle yazılır?

Kontrol sözcüğü Fransızca contrôle sözcüğünden alınmıştır. Yabancı kökenli sözcükler Türkçeye geçtiklerinde Türkçenin yazım ve söyleyiş alışkanlıklarına uyarlanır. Fransızcadaki ô harfi, Türkçede şapkasız o ile karşılanır ve sözcük kontrol biçiminde yazılır. Bu uyarlamada şapka işareti kalkar, sesli harf de Türkçenin o sesine göre seçilir.

Aynı mantıkla birçok Fransızca kökenli sözcük Türkçede sadeleşmiş biçimde yazılır. Örneğin restoran, otomobil ve bürokrasi gibi sözcüklerde yabancı yazılışın hangi kısımlarının Türkçede korunduğu sözlük biçimine göre belirlenir. Kontrol de bu gruptadır; yazımını Fransızca aslına göre değil, TDK'nın Türkçeleşmiş biçimine göre öğrenmek gerekir.

Bu sözcüğü doğru yazmak için kaynağındaki ô'nun Türkçede o olarak karşılandığını ve sözcüğün sonunda bir ünsüz kümesi bulunduğunu aklınızda tutmanız yeterlidir.

Kontrol nasıl akılda tutulur?

Kontrol sözcüğünde yalnızca bir kalın ünlü o vardır ve kelime sonuna kadar düz bir yazılış izler. Fransızcadaki contrôle'da bulunan şapka, Türkçeye geçerken düşmüştür; bu yüzden şapkasız o yazmak yeterlidir.

“kontrül” yanlışı neden yapılıyor?

Kontrül yanlışının en büyük nedeni, sözcüğün Fransızca telaffuzunu veya yazılışını Türkçeye aynen taşıma isteğidir. Fransızcada contrôle sözcüğündeki ô sesi ile Türkçedeki ü sesi arasında bir benzerlik hissedilebilir ve yazan kişi bu duyguya göre ü yazabilir.

Bir diğer neden, yabancı sözcüklerde şapkalı harflerin Türkçede de korunduğu izlenimidir. Bazı kişiler Fransızca kaynaklı sözcüklerin yazılışını olduğu gibi kopyalamaya eğilimlidir ve bu durumda şapkalı ya da kalın ünlülü biçimler ortaya çıkar. Kontröl ve kontrül gibi biçimler bu eğilimin ürünüdür.

Ayrıca sözcüğü sesli okuyunca ortaya çıkan kısa ünlü ayrımı da karışıklığa yol açar. Türkçe konuşurken iki ünlü arasındaki vurgu ve ağız hareketi tam olarak ayırt edilmediğinde yazım da bu sesin etkisinde kalabilir.

Kontrol ile karıştırılanlar

Kontrol ile kontrolör sık karıştırılır. Kontrol bir işlemi ya da bu işlemin sonucunu anlatan isimdir: Kapıdaki kontrol uzun sürdü. Kontrolör ise bu işi yapan kişidir: Kontrolör biletleri inceledi. İki sözcük aynı kökten gelse de anlam ve sözcük türü farklıdır.

Bir başka karışıklık, kontrol sözcüğünün fiil hâlinin yazımındadır. Kontrol etmek biçiminde kullanıldığında kontrol ismi ile etmek fiili ayrı yazılır. Kontrol edildi, kontrol ediyor gibi biçimlerde de aynı ayrım geçerlidir.

Kontrol ile örnek cümleler

• Yeni fabrikada üretim hattının her aşaması kalite kontrol biriminden geçiyor.
• Yarın öğleden sonra bütün kayıtların kontrolünü birlikte yapalım, lütfen.
• Gazetenin haberinde, belediyenin ihale süreci bağımsız bir kontrolden geçirildi.
• Öğretmen, sınav sonuçlarının kontrolü için öğrencilere ek bir süre tanıdı.
• Yaşlı adam, eski mektupların kontrolünü yaparken yıllar önceki bir olayı hatırladı.