Kromozom mu kromozon mu?

Kromozom neden böyle yazılır?

Kromozom, Fransızca chromosome sözcüğünden geçmiş bir terimdir ve kökü Yunanca kökenlidir: chroma (renk) ile soma (beden, gövde) sözcüklerinin birleşiminden oluşur. Adının bu kökenden gelmesinin sebebi, hücre bölünmesi sırasında bu yapıların boyalarla belirgin biçimde renklenmesidir. Türkçeye geçerken Fransızcanın yazılışı değil, Türkçe ses düzenine uygun bir biçim esas alınmıştır. Bu yüzden Fransızcadaki ‘ch’ bileşiği Türkçede ‘k’ ile, son ekin ‘-some’ biçimi ise ‘-zom’ ile yazılır.

Aynı uyarlama mantığı başka sözcüklerde de görülür. Fransızcadan geçen kronik ve kronoloji sözcüklerinde ‘ch’ yine ‘k’ olur; Yunanca kökenli kaos sözcüğü de Türkçede ‘kaos’ olarak kullanılır. Bu tür sözcüklerde yazımı belirleyen şey, kelimenin asıl yazılışından çok Türkçede yerleşmiş biçimidir. Kromozom da bu genel kuralın bir örneğidir: Türk Dil Kurumu yazımı, sözcüğün Türkçede kullanıldığı biçime göre bellidir.

Kelimenin tamamı tek bir sözcük olarak yazılır ve sonunda ‘-zom’ bulunur. Çoğul ve iyelik gibi eklerle kullanıldığında da bu biçim korunur: kromozomlar, kromozomun. Ancak insan kromozomu gibi bir tamlama yapıldığında iki sözcük ayrı yazılır.

Kromozom nasıl akılda tutulur?

Kelimeyi krom ve ozom parçalarına ayır; ilk kısım Yunanca renk anlamına gelen chroma’dan, ikinci kısım beden anlamına gelen soma’dan türemiştir. Yani kromozom kelimesinin içinde ‘renkli gövde’ anlamı saklıdır, bu yüzden sonu ‘-zom’ ile biter.

“kromozon” yanlışı neden yapılıyor?

Kromozon biçimi, en çok sondaki ‘-on’ ekinin Türkçede yaygın bir yazım kalıbı olmasından kaynaklanır. Hormon, ozon ve sezon gibi birçok yabancı kökenli sözcük ‘-on’ ile yazıldığı için kulak, sondaki sesi ‘zon’ olarak algılayıp aynı kalıbı kromozom sözcüğüne de uygular.

İkinci neden, Fransızca yazılışın etkisidir. Kelimenin Fransızcadaki ‘chromosome’ biçimi, ‘ch’ sesinin ‘k’ olarak okunmasına yol açtığı için ‘kro’ kısmı doğru gibi görünür; ancak Türkçe yazımda son ek ‘-zom’ olarak sabitlenmiştir. Bu iki uyarlama arasında yapılan karışıklık, yanlış biçimi ortaya çıkarır.

Bu yüzden yazarken sözcüğün sesini değil, yerleşik yazılış biçimini hatırlamak gerekir. Kromozom sözcüğü hem ‘ch’ sesi hem de son ek bakımından Türkçe yazım düzenine uyarlanmıştır.

Kromozom ile karıştırılanlar

Kromozomla aynı kök ailesinde yer alan kromatin sözcüğü, hücre çekirdeğinde bulunan ve boyanabilen maddeyi anlatır. Kromatin, kromozomların bölünme öncesinde sıkışarak oluşmadan önceki hâlidir; ikisi aynı şey değildir, ancak birbirine bağlı kavramlardır.

Bu iki sözcüğü karıştırmamak için kromatinin genel bir madde adı, kromozomun ise belirli bir yapı adı olduğunu hatırlamak yeterlidir. Her ikisinde de ‘krom’ kökü vardır, ama sonları farklıdır ve anlamları birbirinden ayrılır.

Kromozom ile örnek cümleler

• Biyoloji dersinde öğrenciler, hücre bölünmesi sırasında kromozomların nasıl göründüğünü mikroskopta inceledi.
• Laboratuvar raporunun ekinde, numunedeki kromozom analizinin sonuçları ayrıntılı biçimde yer almaktadır.
• Araştırmacılar, bu kalıtsal hastalığın etkilediği kromozom bölgesini dergide yayımladıkları çalışmada tanımladı.
• Annem, doktorun neden kromozom taraması istediğini ve sonucun ne anlama geldiğini sabırla bana anlattı.
• Gözlerini kapattığında, babasından kendisine geçen o görünmez kromozom gibi, bu hikâyenin de içinde taşındığını düşünüyordu.