Laboratuvar mı labaratuvar mı?

Laboratuvar neden böyle yazılır?

Laboratuvar, Fransızcadan Türkçeye geçmiş bir sözcüktür ve kaynağı laboratoire’dır. Türkçeye alınan yabancı sözcüklerde, kaynak dilin yazılışı ile Türkçenin ses ve yazım düzeni birebir örtüşmediğinde, sözcük Türkçenin kendi kalıbına uydurularak yazılır. Bu sözcükte Fransızcadaki -oire sonu, Türkçede -uvar olarak karşılanmıştır; böylece sözcük Türkçe ses düzenine göre okunur ve yazılır.

Aynı kalıbı taşıyan başka sözcükler de bu uyumun örneğidir. Örneğin konservatuvar, Fransızca conservatoire kökenlidir ve sonundaki ses yapısı laboratuvarla aynı yoldan Türkçeleşmiştir. Bu tür sözcüklerde yazımı belirleyen şey Fransızca yazılışın tek tek harflerini kopyalamak değil, Türkçe kalıba uygun biçimi benimsemektir.

Bu nedenle sözcüğü yazarken kaynak dildeki harf dizisine değil, TDK’nin kabul ettiği Türkçe biçime bakmak gerekir. Kökenin Fransızca olması, yazımı kendiliğinden Fransızcaya çevirmeyi gerektirmez; yazım Türkçenin benimsediği biçimde sabitlenmiştir.

Laboratuvar nasıl akılda tutulur?

Sözcüğü hecelerine ayırarak düşünün: la-bo-ra-tu-var. Sondaki ‘-uvar’ eki, konservatuvar sözcüğündeki son hecenin aynısıdır; bu benzerlik yazımı pekiştirir.

“labaratuvar” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazımların en önemli nedeni, sözcüğün Fransızca kaynağına bakılarak yazılmaya çalışılmasıdır. Kişi, Fransızcadaki -oire sonunu tanıyıp yazılışı ona göre kurguladığında ya da sözcüğü yalnızca kulağa göre yazdığında, sondaki ünlü ve hece yapısı kayabilir. Bu durum, özellikle yazılı bir metni hızlı yazan kişilerde sık görülür.

İkinci neden, söyleyişteki belirsizliktir. Sözcük günlük konuşmada hızlı telaffuz edildiğinde ünlüler birbirine karışabilir ve ‘labaratuvar’ ya da ‘laboratuar’ gibi biçimler ortaya çıkabilir. Oysa doğru biçim, TDK’nin belirlediği ve Türkçede kabul edilen yazılıştır; bu nedenle kulağa göre değil, sözlük biçimine göre yazmak gerekir.

Laboratuvar ile karıştırılanlar

Laborant, laboratuvarda çalışan kişiyi adlandıran ayrı bir sözcüktür ve laboratuvarla anlam olarak ilişkilidir, ama yazımı ve görevi farklıdır. Laboratuvar bir mekânı, laborant ise o mekânda çalışan kişiyi belirtir; bu iki sözcüğü birbirine karıştırmamak için önce anlamı belirlemek yeterlidir.

Ayrıca ‘laboratuar’ gibi yanlış biçimler, bazen Türkçede kullanılan başka yabancı kökenli sözcüklerin benzerliğinden kaynaklanabilir. Ancak bu biçimlerin hiçbiri laboratuvarın kabul edilen yazılışı değildir ve yalnızca doğru biçim sözlükte yer alır.

Laboratuvar ile örnek cümleler

• Biyoloji dersinde öğrenciler, mikroskop kullanarak hücre örneklerini laboratuvarda inceledi.
• Yeni kimya laboratuvarının açılışı önümüzdeki hafta yapılacak, davetiyeler şimdiden gönderildi.
• Hastanenin tahlil laboratuvarından gelen sonuçlar, doktorun kararını doğrudan etkiledi.
• Akşam saatlerinde şehrin dışındaki araştırma laboratuvarında deney düzeneği yeniden kuruldu.
• Gözlemlerini not ettiği laboratuvarın soğuk ve sessiz koridorlarında, uzun geceler boyunca çalıştı.