Paralel mi parelel mi?

Paralel neden böyle yazılır?

Paralel, Fransızca parallèle sözcüğünden alınmış bir yabancı kökenli sözcüktür. Türkçeye geçerken Fransızcadaki çift “l” harfi Türkçe yazımda tek “l” olarak yazılmış, sondaki aksan işareti ise bırakılmıştır. Bu nedenle sözcük Türkçe ses ve yazım düzenine uydurularak paralel biçiminde yerleşmiştir.

Yabancı kökenli sözcüklerde, kaynak dildeki yazılışı birebir korumak yerine Türkçe okunuşa ve yazım alışkanlığına uygun bir biçim seçilir. Aynı mantıkla Fransızcadan alınmış “kolon”, “ajanda” ya da “teknik” gibi sözcüklerde de kaynak dildeki harf yığılmaları sadeleştirilmiştir. Sözcüğün sonundaki “-el” de Fransızca kökene bağlı bir ekleme değil, sözcüğün kendi ses yapısının parçasıdır.

Kısacası paralel yazılırken Fransızca kökeni hatırlanmalı, ama yazım Türkçe kurallarına göre yapılmalıdır. Kökeni Fransızca olan sözcüğün yazımını Fransızcaya göre “düzeltmeye” çalışmak, tam da yaygın yanlışların kaynağını oluşturur.

Paralel nasıl akılda tutulur?

Sözcüğün ikinci hecesindeki “a” ile başlayan “ra” dizisini ve tek “l” harfini birlikte aklında tut: pa-ra-lel. Sözcüğü “paralel çizgi” ile düşünürsen, çizgilerin birbirine koşut olması için iki yanında da aynı düzen vardır, bu düzen yazılışta da korunur.

“parelel” yanlışı neden yapılıyor?

Parelel yanlışının ortaya çıkmasında iki etken öne çıkar. Birincisi, sözcüğü sesli okurken “ra” hecesinin ardından gelen “l” sesinin tek ve belirgin duyulmasıdır; yazarken de bu ses tek harfle temsil edildiği için “parelel” gibi bir biçim ortaya çıkabilir. İkincisi, “paralel” sözcüğünü yabancı dildeki çift “l” yazımına göre düşünmek de yanlış benzetmeye yol açabilir.

Bir başka neden de sözcüğün “ra” ile “re” arasındaki ünlü farkını karıştırmaktır. Türkçede “e” ve “a” ünlüleri ses olarak ayrı işlenir; “parelel” biçimi, sözcüğün ikinci hecesindeki “a” sesini “e” ile değiştirmiş olur. Bu tür ünlü değişimi, yazım sırasında dikkat edilmeyen bir kaymadır.

Son olarak, yazılı iletişimde çabuk yazma alışkanlığı, “paralel” ile “paralelde” gibi biçimlerde harfleri yanlış sıralamaya da yol açabilir. Sözcük sonunda oluşan benzer ünlü ve ünsüz dizilimleri, yazımı hatalı hâle getirebilir.

Paralel ile karıştırılanlar

Paralel sözcüğü, geometri ve coğrafya terimleri içinde “meridyen” ve “ekvator” gibi sözcüklerle birlikte geçtiğinde karıştırılabilir; ancak bunlar yazım bakımından ayrı sözcüklerdir ve birbirinin yerine kullanılamaz.

Bir de “paralel” ile “koşut” sözcükleri anlam bakımından eş yakındır. Koşut, Türkçe karşılığı olarak kullanılabilir; ancak TDK’nın verdiği anlamlar çerçevesinde paralel yazımı doğru ve geçerlidir. Her iki sözcük de kendi yazımında tutarlı kalmalıdır.

Paralel ile örnek cümleler

• Balkonun kenarına paralel bir raf astık, eşyalar artık daha düzenli duruyor.
• Projenin ilk iki aşaması ekipler arasında paralel yürütülecek, böylece takvim kısalacak.
• Kentin ana caddesi ile nehir kıyısındaki yol, uzun bir mesafe boyunca birbirine paralel uzanıyor.
• Öğrenciler, iki doğrunun eğimlerini karşılaştırarak paralel olup olmadıklarını tahtada inceledi.
• Yılların paralel akan hayatları, sonunda bir kavşakta buluşup farklı bir yol açtı.