Plastik mi pilastik mi?

Plastik neden böyle yazılır?

Plastik, Fransızcadan Türkçeye geçmiş bir sözcüktür. Fransızcadaki plastique biçimi Türkçede sonunda yer alan ‘-que’ kısmı düşerek plastik olarak yerleşmiştir. Yabancı kökenli sözcüklerde Türkçe yazım kuralları esas alınır: Sözcük Türkçe dizgisine uyarlanır, kökende olmayan harfler eklenmez ve gereksiz çift ünlü ya da ünsüz yazılmaz. Bu nedenle plastik kelimesi yalnızca p-l-a-s-t-i-k harfleriyle yazılır.

Aynı mantıkla Fransızcadan geçmiş başka sözcükler de Türkçe yazımına göre biçimlenir. Örneğin café’den gelen kafe, automatique’den gelen otomatik ve microphone’dan gelen mikrofon sözcükleri, kaynak dildeki yazılışlarının bütününü değil, Türkçede benimsenmiş biçimlerini kullanır. Bu örneklerde de kaynak dildeki gereksiz harfler atılır ve Türkçe ses düzeniyle uyumlu bir yazım tercih edilir.

Plastik sözcüğü hem isim hem sıfat olarak kullanılabilir. İsim olarak ısı ve basınçla biçim verilen sentetik ya da organik maddeyi, sıfat olarak ise bu maddeden yapılmış bir nesneyi anlatır. Her iki kullanımda da yazım değişmez; yalnızca cümledeki görevine göre anlamı belirlenir.

Plastik nasıl akılda tutulur?

Plastik sözcüğünde p ile l arasında hiçbir ünlü yoktur; pla hecesi tek bir ses bloğu gibi okunur. Fransızca plastique biçiminde de pla-stik şeklinde bölünür, araya i girmez. Kökte bulunmayan i’yi eklemek bu sözcüğün kendi yapısına aykırıdır.

“pilastik” yanlışı neden yapılıyor?

Pilastik biçiminin ortaya çıkmasının başlıca nedeni, Türkçe konuşurken pl ünsüz kümesiyle başlayan sözcüklerin ağızda zorlanmasıdır. Konuşurken p ve l sesleri arasına kısa bir i sesi girdiğinde, bu duyum yazıya da yansıyabilir. Türkçede ünsüz kümeleriyle başlayan bazı yabancı sözcükler de benzer biçimde uyarlandığı için, plastik sözcüğü de benzer bir değişikliğe uğratılmış gibi algılanabilir.

Bir diğer neden benzetmedir. Sözcüğün yapısına bakan bazı kişiler, p-i-l-a ile başlayan başka sözcüklerle ilişki kurarak pilastik biçimini daha tanıdık bulabilir. Oysa plastik sözcüğünün kökünde böyle bir i harfi yoktur. Fransızca plastique biçimi de pla diye başlar ve arada i harfi taşımaz.

İngilizce plastic yazılışı da yanlış biçimlerin ortaya çıkmasına katkı sağlar. Kişi sözcüğü İngilizce yazılışına göre hatırladığında plastik yerine plastic ya da benzeri bir biçim kullanabilir. Oysa Türkçe yazımda sözcük Türkçe harflerle ve Türkçe kurala göre yazılır.

Plastik ile karıştırılanlar

Plastik sözcüğü, sanat ve tıp alanında birlikte kullanılan bazı sözcük grupları ile karıştırılabilir. Plastik sanatlar ve plastik cerrahi gibi kullanımlarda plastik sıfat olarak kullanılır ve sözcükler ayrı yazılır. Bu ifadeler birleşik sözcük olarak değil, sıfat tamlaması olarak değerlendirilir; bu nedenle plastiksanatlar ya da plastikcerrahi biçimlerinde bitişik yazılmaz.

Bir diğer karışıklık, plastik maddeyle ilgili bütün sözcüklerin aynı biçimde yazılacağı düşüncesinden doğar. Plastik sözcüğünün kendisi TDK’da bu biçimdedir, ancak türetilmiş ya da farklı anlamlı başka sözcüklerin yazımı ayrıca kontrol edilmelidir. Bu nedenle plastik kelimesini sorgularken, aynı kökten türeyen başka bir sözcüğü de aynı kuralla değerlendirmemek gerekir.

Plastik ile örnek cümleler

• Market poşetleri yerine bez torbaları tercih ettiğimizde mutfaktaki plastiklerin miktarı belirgin biçimde azalıyor.
• Şirketimiz, geri dönüştürülebilir plastikten üretilen yeni ambalaj modellerini bu yıl pazara sunacak.
• Haberde, deniz kıyısında bulunan plastik atıkların canlı yaşamı nasıl etkilediği ayrıntılı olarak anlatıldı.
• Öğretmen, öğrencilere ısıyla şekillenen plastiğin hangi koşullarda dayanıklı hâle geldiğini deney yaparak gösterdi.
• Şiirde, camın ardında duran plastik bir çiçek, unutulmuş bir hayalin sessiz tanığı gibi betimleniyor.