Program mı porgram mı?

Program neden böyle yazılır?

Program, Fransızca programme sözcüğünden Türkçeye geçmiş bir isimdir ve yazımında kaynak dilin iki temel özelliği izlenmiştir. Birincisi, sözcüğün başındaki ‘pr’ ünsüz grubu ve ardından gelen ‘o’ ünlüsü olduğu gibi korunmuştur. İkincisi, Fransızcadaki ‘mm’ çifti Türkçe yazımda tek ‘m’ harfine indirgenmiştir. Bu nedenle Türkçede yazılacak biçim ‘program’dır; kaynak dildeki çift harf korunmaz.

Yabancı kökenli sözcüklerde Türkçe yazım, çoğu zaman kaynak dilin yazılışına değil, Türkçe ses düzenine ve kullanıma göre belirlenir. Fransızcadan geçmiş ‘garaj’, ‘bilet’ ve ‘pardesü’ gibi sözcüklerde de benzer bir uyarlama görülür: yabancı yazılışın bazı harfleri sadeleşir ya da Türkçe harflerle yeniden düzenlenir. Bu tür sözcüklerin yazımını ezberlemek, köken bilgisiyle birlikte düşünüldüğünde daha kolaydır.

Program sözcüğü Türkçede ek alırken de bu tek ‘m’ yazılışını korur: programı, programın, programda, programlar gibi. Fiil türetmede de aynı kök kullanılır: programlamak, programlı. Ekli biçimlerde ‘m’ harfinin çiftlenmemesi, sözcüğün tek bir kök hâlinde Türkçeleşmiş olmasından kaynaklanır.

Program nasıl akılda tutulur?

Sözcüğü ‘pro’ ile başlayan, ‘gram’ ile biten bir yapı olarak düşünün; ilk harfler ‘por’ değil ‘pro’dur. Söylenişte ‘o’ sesini ayırt etmek, yanlış yazımı önlemenin en pratik yoludur.

“porgram” yanlışı neden yapılıyor?

‘Porgram’ biçimi, sözcüğü ilk kez duyan ya da yazan kişilerde iki nedenle ortaya çıkar. Birincisi, ‘pro’ ses dizisinin söylenişinde ‘o’ sesinin ‘or’ gibi duyulması ve bunun yazıya ‘por’ olarak yansımasıdır. İkincisi, Türkçede ‘gr’ ünsüz ikilisinin sözcük içinde seyrek görülmesi; yazıcının bu harf dizisini tanıdık bulmaması, ‘r’ ile ‘o’ harflerinin yer değiştirmesine yol açabilir.

Bu tür yanlışlar, sözcüğün yazılışını kaynak dildeki görünüşünden tahmin etmeye çalışmanın sonucudur. Oysa program, Türkçeleşmiş bir sözcük olarak ‘pr-o-gr-a-m’ dizilişini almıştır ve bu dizilişi değiştirmek kelimeyi tanınmaz hâle getirir.

Program ile karıştırılanlar

Program ile en sık karıştırılan sözcük ‘proje’dir. İkisi de bir işin planlanmasıyla ilgilidir, ancak anlamları farklıdır: program, işlerin sırasını ve zamanını gösteren çizelgedir (örneğin ‘Konser programı saat dokuzda başlıyor’); proje ise belirli bir amaca ulaşmak için yürütülen, genellikle geçici ve kapsamlı çalışmadır (örneğin ‘Yeni konut projesi onaylandı’). Bu fark, iki sözcüğün birlikte kullanıldığı ‘projenin çalışma programı’ gibi kalıplarda da görülür.

Bir diğer karışıklık, bilgisayar bağlamında ‘program’ ile ‘programcı’ ve ‘programlama’ arasındadır. Program, bilgisayara yaptırılacak işlemlerin komut dizisidir; programcı bu komutları yazan kişidir; programlama ise bu yazım işinin kendisidir. Üç sözcük de aynı kökten türemiştir ve yazımları birbirine bağlıdır.

Program ile örnek cümleler

• Bu hafta sonu şehir turu programına katılmayı düşünüyoruz, sen de gelmek ister misin?
• Kongrenin açılış programı saat dokuzda başlayacak ve ilk oturumda üç konuşmacı yer alacak.
• Öğretmen, bu dönemki ders programını sınıfa dağıttı ve sınav tarihlerini tahtaya yazdı.
• Genç programcı, yeni uygulamanın hata ayıklama işini sabaha kadar sürdürdü.
• Dağın eteğinde gün batarken, kafilenin yürüyüş programı yavaş yavaş sona erdi.