Hesap mı hesab mı?

Hesap neden böyle yazılır?

Arapça ḥisāb kökenli hesap, Türkçeye girdiğinde sözcük sonundaki sert ünsüzü korudu ve söyleyişte p olarak kaldı. Türkçede sözcük sonundaki b, c, d, g gibi sert ünsüzler, ünlüyle başlayan ek almadıkları durumda p, ç, t, k olarak okunur. Bu yüzden isim hâlinde hesap yazılır.

Aynı kalıp Arapça kökenli başka kelimelerde de görülür. Arapça kitāb biçiminden gelen kitap, sabab kökünden gelen sebep ve ḥisāb kökünden gelen hesap, hepsi sözcük sonunda p ile biter. Bu sözcükler ünlüyle başlayan bir ek aldığında ise b sesi duyulur: kitabı, sebebi, hesabı, hesaba. Yazım, sözlük biçimindeki p’yi korur.

Bu nedenle hesap sözcüğünü ekli biçimlerden değil, yalın hâlinden yazmak gerekir. Ekli biçimde duyulan b sesi, temel biçimin b ile yazılması gerektiği yanılgısına yol açar. Hesap ve hesaplamak aynı kökten gelse de, yalın isim hâli p ile biter.

Hesap nasıl akılda tutulur?

Hesabı, hesaba gibi ekli biçimlerde b duyulsa da temel biçim hesap’tır. Kitap–kitabı ve sebep–sebebi çiftleri aynı kalıbı gösterir: yalın hâlde p, ekli hâlde b. Bu üçlüyü birlikte akılda tutmak, hesap yazımını unutmayı zorlaştırır.

“hesab” yanlışı neden yapılıyor?

Yaygın yanlış hesab biçimi, ekli hâllerde duyulan yumuşamış b sesinin yalın biçime taşınmasından doğar. Hesabı, hesaba, hesabım gibi biçimlerde b sesi açıkça işitilir, bu da kişiye ana biçimin de b ile bittiği izlenimini verir.

Hesep yazımı ise ilk ünlü ve son ünlü arasındaki uyum karışıklığından kaynaklanır. Sözcüğün ilk hecesindeki a sesi, ince ünlülü bir biçim düşündürdüğü için e yazımına kayılır. Kişi, sözcüğü ‘ince’ bir Türkçe kelime gibi algıladığında hesep biçimi ortaya çıkar.

Her iki yanlış da sözcüğün kökeninden ve sözlük biçiminden uzaklaşmanın sonucudur. Yazımda yalnızca doğru biçim olan hesap kabul edilir.

Hesap ile karıştırılanlar

Hesap isim olarak bir matematiksel işlemi, borç-alacak durumunu ya da banka kaydını anlatır. Aynı kökten gelen hesaplamak fiildir ve işlem yapmak anlamına gelir. Örneğin ‘Toplamı hesapladım’ cümlesinde hesaplamak fiili, ‘Toplamı hesabına yazdım’ cümlesinde ise isim olan hesap kullanılır. İkisini karıştırmak, sözcük türünü yanlış belirlemekten kaynaklanır.

Bir de hesaba katmak gibi deyimsel kullanımlar vardır. Hesaba katmak, dikkate almak anlamındadır ve hesap sözcüğünün ekli biçimi olan hesaba ile kurulur. Buradaki hesaba, yönelme hâlidir; yazımı yine hesap kökünden gelir.

Hesap ile örnek cümleler

• Markette hesabı ödeyip fişi cüzdanıma koydum.
• Ekte gönderilen hesap cetvelinde ödeme tarihleri güncellenmiştir.
• Belediyenin bu yılki bütçe hesabı meclis toplantısında kabul edildi.
• Öğretmen, öğrencilere kesir işlemlerinde hesap yolunu adım adım gösterdi.
• Gözlerindeki hüzün, ona ödenmemiş eski bir hesabın anısını hatırlatıyordu.