Çarpık mı çarpik mi?

Çarpık neden böyle yazılır?

Türkçede ‘ı’ ve ‘i’ iki ayrı ünlüdür ve yazımda birbirinin yerine kullanılamaz. Noktalı ‘i’ ön ünlüdür, noktasız ‘ı’ ise art ünlüdür. Bu ayrım kelimenin yazımını doğrudan belirler; ‘çarpık’ kelimesinde ikinci ünlü noktasız ‘ı’ olarak yazılır.

Bu tür yazım, Türkçenin ünlü uyumu kuralıyla da açıklanır. Kelimenin ilk ünlüsü olan ‘a’ art ünlüdür, bu yüzden kelimenin devamındaki ünlü de art sırada olmalıdır. Aynı mantıkla ‘kırık’, ‘sıcak’ ve ‘karışık’ kelimeleri de noktasız ‘ı’ ile yazılır; ‘kırik’, ‘sicak’ ya da ‘karisik’ biçimleri yanlıştır.

Bu kuralı uygularken kelimenin söylenişine bakmak yeterli olmaz, çünkü günlük konuşmada iki ünlü birbirine yakın duyulabilir. Bu yüzden yazarken kelimeyi, ünlü uyumuna uygun biçimiyle, yani art ünlülü ‘ı’ ile düşünmek daha güvenlidir.

Çarpık nasıl akılda tutulur?

‘Çarpık’ kelimesindeki ‘a’ harfi art ünlü olduğu için sonraki ünlü de ‘ı’ olur; ‘a’ ile ‘ı’ birlikte art sırada kalır. Yani ‘a’ ve ‘ı’ aynı ailedendir, ‘i’ ise bu düzeni bozar.

“çarpik” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım genellikle ‘ı’ ile ‘i’ arasındaki farkın duyulmamasından kaynaklanır. Özellikle İstanbul ağzı gibi bazı konuşma biçimlerinde bu ünlüler günlük konuşmada sık sık karışabildiği için, yazarken de benzer bir karışıklık ortaya çıkabilir.

Bir başka neden, yazarların kelimeyi ön ünlülü bir kelimeymiş gibi algılamasıdır. Kelimedeki ‘ç’, ‘r’ ve ‘p’ sesleri ve sonundaki ‘k’ sesi ön ünlülü kelimelerde sık görüldüğü için, ‘çarpik’ biçimi tanıdık gelebilir. Oysa bu kelimenin ünlü yapısı farklıdır.

Son olarak klavyede noktalı ve noktasız harflerin yer değiştirmesi, özellikle hızlı yazarken bu hatanın sık yapılmasına yol açar.

Çarpık ile karıştırılanlar

‘Çarpmak’ fiili, yani bir şeye vurmak ya da birbirine çarpmak anlamına gelen kelime, ‘çarpık’ ile ses benzerliği taşır; ikisi de ‘çarp-’ kökünü paylaşıyor gibi görünse de anlam ve türleri farklıdır. ‘Çarpmak’ bir eylemi anlatırken ‘çarpık’ bir durumu, eğrilmiş ve düzgün olmayan hâli anlatır.

Bu iki kelimeyi birbirine karıştırmamak için şu örneğe bakılabilir: “Kapı çarpık duruyor.” cümlesinde kapının durumu anlatılır, “Kapıyı çarptı.” cümlesinde ise bir eylem vardır. Birinde sıfat, diğerinde fiil söz konusudur.

Çarpık ile örnek cümleler

• Duvardaki tablo biraz çarpık asılmış, düzeltmek gerekiyor.
• Raporda birkaç çarpık hesap olduğu için yönetim toplantısı ertelendi.
• Yaşlı adam hiçbir şeye çarpık bakmadan sessizce yolunu sürdürdü.
• Çatıdaki kiremitlerin bazıları çarpık döşendiği için yağmur suyu sızıyordu.
• Şiirde eski bir köyün çarpık sokakları, çocukluk anılarını canlandırıyordu.