Şemsiye mi şemsiyye mi?

Şemsiye neden böyle yazılır?

Şemsiye, Arapça şemsiyye sözcüğünden alınmıştır. Türkçeye geçerken Arapçadaki ikili y (şemsiyye) tek y’ye indirilmiş ve sözcük Türkçenin ses yapısına uygun biçimde şemsiye olarak yerleşmiştir. Bu nedenle sözcüğü Arapça yazılışına göre değil, Türkçe söyleyişine göre yazmak gerekir.

Benzer bir durum, Arapçadan geçmiş ve Türkçede tek ünsüzle yazılan birçok sözcükte görülür. Arapça kökenli bir sözcük Türkçeye girdikten sonra kendi yazım geleneğini kazanır; kökenindeki çift ünsüz çoğu zaman sadeleşir. Bu tür sözcüklerde kökeni bilmek yazımı kolaylaştırır, ama yazımı belirleyen şey köken değil, güncel Türkçe yazım biçimidir.

Şemsiye sözcüğünde bir diğer nokta, son hecedeki -ye ekidir. Sözcüğe iyelik ya da çekim eki geldiğinde de bu yapı korunur: şemsiyesi, şemsiyeler, şemsiyemiz gibi. Çekimli biçimlerde ünlü ile başlayan eklerin araya y kaynaştırması gerektiğini de unutmamak gerekir.

Şemsiye nasıl akılda tutulur?

Sözcüğü ‘şem-si-ye’ diye hecelerken son sesin tek y olduğunu ve ilk harfin ş olduğunu hatırlamak yeterlidir. Arapçadaki çift y, Türkçede tek y’ye indiği için yazımda ikinci y’yi eklemeye gerek yoktur.

“şemsiyye” yanlışı neden yapılıyor?

Şemsiye sözcüğünün en sık karıştırıldığı biçim, Arapça yazılışını hatırlatan şemsiyye’dir. Kökeni bilen ya da Arapça bir kaynaktan öğrenen kişiler, sözcüğün ikili y’li hâlini doğru sanabilir. Oysa Türkçede bu sözcük tek y ile yazılır ve söyleyişte de ikili y duyulmaz.

Bir başka yaygın hata, sözcüğü ş yerine s ile yazmaktır: semsiye. Bu hata, ş sesinin yazıda bazı kullanıcılarca ihmal edilmesinden ve klavyede ş harfine ulaşmanın zorluğundan kaynaklanır. Oysa ilk ses bir ş’dir ve yazıda korunmalıdır.

Bu sözcüğün yaygın yanlış yazımları arasında kayıtlı bir liste bulunmamaktadır; yani aşağıdaki biçimler yalnızca sık görülen hatalardır, resmî yazım değildir.

Şemsiye ile karıştırılanlar

Şemsiye, TDK’da üç anlamıyla kayıtlıdır ve bunlardan ikincisi, yani plajda ya da bahçede kullanılan büyük güneşlik, güneşlik sözcüğüyle yakından ilişkilidir. Güneşlik genellikle bir yapıya bağlı ya da sabit koruyucuyu anlatırken, şemsiye daha çok sap üzerinde duran ve açılıp kapanabilen eşyayı çağrıştırır. Ancak TDK tanımında büyük güneşlik olarak tanımlandığı için bu iki sözcük bazı bağlamlarda birbirinin yerine kullanılabilir.

Üçüncü anlam ise botanikte kullanılan bir terimdir: aynı noktadan çıkan eşit uzunluktaki sapçıkların ucunda oluşan çiçek topluluğu. Bu anlam, yağmur şemsiyesi ya da plaj şemsiyesi gibi günlük kullanımdan çok uzaktır; yalnızca yazım aynı olduğu için karıştırılabilir.

Şemsiye ile örnek cümleler

• Yağmur başlayınca çantasından katlanır şemsiyesini çıkarıp açtı.
• Plajdaki yerimizi belirlemek için büyük bir şemsiye kiraladık.
• Sabah haberlerinde meteoroloji uzmanı, akşama kadar şemsiye almayı unutmamamızı önerdi.
• Öğretmen, ders kitabındaki şemsiye çiçeğinin yapısını tahtaya çizerek anlattı.
• Yağmurlu havada eve dönerken rüzgâr şemsiyemi neredeyse elimden aldı.