Çarşamba mı çarşanba mı?

Çarşamba neden böyle yazılır?

Çarşamba, Farsçadan Türkçeye geçmiş bir sözcüktür ve yazımı Türkçenin kendi yazım kalıplarına göre değil, söyleyişe ve Türkçe yazım geleneğine göre belirlenmiştir. Farsça kökendeki “çār” (dört) ve “şenbe” (cumartesi) unsurları birleşerek “dört şenbe” anlamını verir. Türkçede bu birleşik yapı, sesli harfin düşmesi ve ünsüz uyumuyla çarşamba biçimini almıştır. Yazımda “m” harfi korunur; bu, Türkçe söyleyişin doğal bir sonucudur.

Farsçadan geçen başka sözcüklerde de benzer bir durum görülür. Örneğin “bahçe” ve “çarşı” Farsça kökenlidir ve Türkçede yerleşik yazımlarıyla kullanılır. Bu sözcükleri yazarken kökenlerindeki ses dizisini değil, Türkçede yerleşmiş biçimi esas almak gerekir. Çarşamba da aynı biçimde, Türkçe söyleyişe göre yerleşmiş yazımıyla kabul edilir.

Yabancı kökenli kelimelerde kökendeki bir harfin bugünkü yazımda değişmiş olabileceğini unutmamak gerekir. Bu yüzden kökene bakarak “n” ya da başka bir harf eklemek yanlış olur. Doğru yazım, TDK’nın kabul ettiği biçim olan çarşamba’dır.

Çarşamba nasıl akılda tutulur?

Sözcüğün sonunda “-amba” hecesi vardır; “Salı”, “Perşembe”, “Çarşamba” gibi gün adlarında da “-ba” hecesi geçişli bir yapı taşır. Çarşamba’nın “m” harfi, “çarşı” sözcüğünün çarş- kökünden ve “Samsun ilçesi Çarşamba” kullanımından da akılda tutulabilir.

“çarşanba” yanlışı neden yapılıyor?

“Çarşanba” yazımı büyük olasılıkla, Farsça kökendeki “şenbe” sözcüğünün n’li yapısının, birleşik sözcükte de n olarak korunduğu düşüncesinden doğar. Oysa birleşik hâlde söyleyiş değişmiş ve “m” ile yazılan biçim yerleşmiştir. Söylenirken “m” ile “b” arasındaki yumuşak geçiş, yazıda da n ile karıştırılabilir.

Bir başka neden, Türkçede “mb” birleşiminin nadir görülmesi ve “nb” benzeri ünsüz kümelerine alışkın olunmasıdır. Yazıda “n” yazmak, sözcüğe daha “yabancı” bir görünüm kazandırdığı için de tercih edilebilir. Ancak bu sezgi yazım kuralına dayanmaz.

Kısacası “çarşanba” yanlış yazımı, kökenin ses yapısını bugünkü yerleşik yazımla karıştırmaktan kaynaklanır.

Çarşamba ile karıştırılanlar

Çarşamba ile en sık karıştırılan sözcük “çarşı”dır. İkisi de “çarş” ile başlar ve Farsça kökenlidir; ancak “çarşı” pazar yeri anlamına gelir, gün adı değildir. Örneğin “Çarşıya gidip ekmek aldım” cümlesinde pazar yeri anlamı vardır, “Toplantı çarşamba günü” cümlesinde ise haftanın günü söz konusudur.

Bir diğer karışıklık, sözcüğün özel isim olarak kullanılmasında ortaya çıkar. Samsun’a bağlı Çarşamba ilçesi, büyük harfle başlar ve gün adıyla aynı yazılışa sahiptir. Gün adı olarak kullanıldığında küçük harfle yazılır, ilçe adı olarak kullanıldığında büyük harfle yazılır.

Çarşamba ile örnek cümleler

• Haftalık toplantımız çarşamba günü saat on birde yapılacak.
• Raporu çarşambaya kadar bitirip yöneticiye ileteceğim.
• Samsun’a bağlı Çarşamba ilçesinde geçen yıl yeni bir kültür merkezi açıldı.
• Babaannem her çarşamba pazara gider, sebze alıp dönerdi.
• Okul gezisi çarşambadan itibaren başlayacak, öğrenciler sabah erken toplanacak.