Futbol mu futbul mu?

Futbol neden böyle yazılır?

Yabancı kökenli sözcükler Türkçeye geçerken çoğu zaman kaynak dildeki biçimlerini olduğu gibi korumaz; Türkçenin ses yapısına ve yazım geleneğine uyarlanır. Futbol da bu sürecin bir örneğidir. İngilizce football sözcüğü Türkçede futbol olarak karşılanmış, yazımı da bu uyarlamaya göre belirlenmiştir. Sözcüğü yazarken İngilizce telaffuzundan ya da yalnızca ilk hecedeki ünlüden yola çıkıp “u” yazmak doğru değildir; TDK’nın kabul ettiği biçim “o” ünlüsünü taşır.

Aynı mantıkla oluşmuş başka sporla ilgili sözcükler de vardır. Basketbol ve voleybol, İngilizce kökenli ve Türkçede bu biçimde yazılan adlardır. Bu sözcüklerde ortak olan, İngilizce birleşik ya da telaffuz edilen sesin Türkçede kendi harf karşılıklarıyla yazılmasıdır. Yabancı kökenli bir sözcük yazılırken bu yüzden kaynak dildeki yazılışa bakmak yetmez; Türkçe sözlük biçiminin ne olduğu kontrol edilmelidir.

Sözcüğe Türkçe ekler getirildiğinde de ünlü uyumu bu kökteki “o” ünlüsünü korur. Bu nedenle futbolcu, futbolu, futbolda ve futbolun biçimleri doğrudur. Eklerle birlikte sözcüğün kökü değişmez ve yazım aynı kalır.

Futbol nasıl akılda tutulur?

Sözcüğün son hecesindeki “bol” kelimesini aklınızda tutun: futbol, “bol” ile biter ve bu sondaki ünlü “o”dur. Hem sözcüğün sonu hem de kök biçimi bu “o” ünlüsünü tutarlı kıldığı için futbolcu ve futbolu gibi türevlerde de aynı “o” korunur.

“futbul” yanlışı neden yapılıyor?

Futbul yazımının en yaygın nedeni, sözcüğün ilk hecesindeki “u” ünlüsünün ikinci heceye de yayıldığını düşünmektir. Türkçede ünlü uyumu kuralı gereği birçok sözcükte ilk hecedeki ünlü sonraki heceleri etkiler; bu alışkanlık yabancı kökenli bir sözcüğe de uygulanmaya çalışılır. Oysa futbol sözcüğü ünlü uyumuna göre değil, İngilizce kaynağın Türkçeye aktarılmış biçimi üzerinden yazılmıştır.

İkinci neden, sözcüğü sesle yazmaya çalışmaktır. Konuşurken “futbul” gibi bir telaffuz duyulabilir, özellikle hızlı konuşmada ve yöresel söyleyişlerde. Ancak yazımda bu ses farkı ayırt edici değildir; yazılı biçim sözlükteki standart sözcüğe bağlıdır.

Üçüncü neden, benzer yazılışlı bazı yabancı sözcüklerin yazımını örnek almaktır. Türkçede pek çok sözcük, yabancı kaynağındaki ünlüye göre farklı harfle yazılır; bu yüzden yalnızca genel bir benzetmeyle yazım tahmin edilmemelidir. Futbol için doğru biçim, TDK’nın kabul ettiği futbol biçimidir.

Futbol ile karıştırılanlar

Amerikan futbolu, futbol sözcüğünden ayrı bir spor dalının adıdır. Amerikan futbolu ile futbol aynı kökten gelse de iki ayrı oyun olduğu için yazımda da ayrı tutulur ve ilk sözcük olan “Amerikan” ayrı yazılır. Bu ayrımı yaparken futbol sözcüğünün tek başına topla oynanan oyunu anlattığını hatırlamak yeterlidir.

Bir diğer karışıklık, futbol ile ona bağlı türevler arasında yapılır. Futbolcu, futbol oynayan kişiyi, futbol ise oyunun kendisini anlatır. Bu iki sözcük biçim olarak birbirine yakın olsa da anlam ve kullanım alanı farklıdır; yazımda ikisi de bitişik biçimde kalır.

Futbol ile örnek cümleler

• Hafta sonu mahallenin açık alanında arkadaşlarımızla futbol oynadık.
• Teklif yazısında kulüp, yeni sezon için bir futbolcu transferinin detaylarını bildirdi.
• Maç, sahada yağmur başlamasına rağmen ertelenmeden futbol severler tarafından izlendi.
• Okul spor kulübü, öğrenciler için düzenlenen futbol turnuvasının takvimini duyurdu.
• Eski hocanın anlatıları, kırk yıl önceki mahalle maçlarında futbolun nasıl oynandığını canlı biçimde hatırlatıyordu.