Iskarta mı iskarta mı?

Iskarta neden böyle yazılır?

Yabancı kökenli sözcüklerde yazımı belirleyen temel etken, kelimenin Türkçede nasıl söylendiğidir. İtalyanca scarto sözcüğü başta s ile ünsüz kümesi taşır. Türkçe kelime başında iki ünsüzün yan yana gelmesini sevmediği için bu kümenin önüne bir ünlü gelir ve sözcük ıskarta biçiminde söylenir. Aynı mantıkla istasyon gibi sözcüklerde de ilk hecede ünlü duyulur ve yazıma yansır.

Bu sözcükte ünlü uyumu da yazımı belirler. Kelimedeki ünlüler ı, a, a biçiminde hepsi kalın ünlülerdir. Türkçede kalın ünlülü bir kökün ilk hecesinde ince i ünlüsü beklenmez; kalın ı beklenir. Bu yüzden ıskarta yazımı uyuma uygundur, iskarta yazımı ise uyuma aykırıdır. Eklerle kullanıldığında da aynı düzen sürer: ıskartaya, ıskartayı, ıskartalar, ıskartanın.

Bu kuralı yalnızca bu sözcükle sınırlamak yerine, benzer yapıdaki yabancı kökenli sözcüklere de bakmak gerekir. Başta ünsüz kümesi olan ve Türkçede ünlü ile okunan kelimeler, yazımda ünlü taşıyan biçimle geçer. Ancak her yabancı sözcük için bu ünlünün ı mı, i mi olacağını sözcüğün kendi ünlü uyumu ve TDK maddesi belirler; bu nedenle her sözcüğü ayrı ayrı kontrol etmek gerekir.

Iskarta nasıl akılda tutulur?

Ünlü uyumunu düşün: ıskarta içindeki ı, a, a üçlüsü hep kalındır, ince i bu uyumu bozar. Sözcüğü ‘s’ ile başlayan İtalyanca scarto’dan türediği için, Türkçede ilk ünlüyü kalın ı olarak hatırla.

“iskarta” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış iskarta yazımının en önemli nedeni, sözcüğü ince i ünlüsüyle okuma alışkanlığıdır. Türkçede sk ile başlayan birçok kelime (iskele, iskemle, iskambil) gerçekten i ile yazıldığı için yazan kişi aynı kalıbı bu sözcüğe de uygular.

İkinci neden yabancı dil etkisidir. İtalyanca scarto sözcüğünde i ünlüsü yoktur; bu sözcüğü Türkçeye kazandıran kişiler, yazılışa bakmadan Türkçe söyleyişe göre bir ünlü eklemiştir. Yazanın bu ünlüyü hangi harfle göstereceğini bilmemesi, en yakın tanıdık sesi, yani i harfini seçmesine yol açar.

Üçüncü neden gündelik konuşmadır. Bazı kullanıcılar sözcüğü hızlı okuduğunda ilk ünlüyü belirgin duymaz ve bunu i olarak algılar. Oysa ıskarta’daki ünlü kalın ve kapalı bir ı’dır; kulakla ayırt etmek zor olduğunda yazım yanlışı kolayca oluşur.

Iskarta ile karıştırılanlar

Aynı yazım kalıbında en sık karıştırılan sözcük iskambil’dir; iskambil ince i ile yazılır ve iskambil kâğıdı, iskambil destesi gibi bağlamlarda kullanılır. Bu iki sözcük aynı sesle başladığı için yazarken kolayca birbirine karışır, ancak kökenleri ve anlamları ayrıdır.

Bir başka karışıklık, ıskarta’nın eş sesli ya da benzer bir sözcükle karıştırılması değildir; asıl sorun yazımın kendisidir. Sözcüğün iki anlamı da (oyunda bırakılan kâğıt ve değerini yitirmiş mal) aynı yazılışı taşır; bu nedenle farklı bir biçim aramak yerine doğru ı yazımını öğrenmek yeterlidir.

Iskarta ile örnek cümleler

• Kâğıtlar dağıtıldıktan sonra gereksiz olanları ıskartaya ayırmamız gerekiyordu.
• Fabrikada kusurlu parçaların tamamı ıskarta olarak işaretlendi ve depoya kaldırıldı.
• Sigorta uzmanı, hasar gören malları ıskarta sayarak tazminat tutarını yeniden hesapladı.
• Selin etkilediği depodaki gıda ürünlerinin büyük bölümünün ıskarta olduğu bildirildi.
• Eski defterlerin arasında unutulmuş ıskarta kâğıtlar, bir zamanlar oyunun en sessiz tanıkları gibiydi.