Tükürük mü tükrük mü?

Tükürük neden böyle yazılır?

Türkçe yazımda bir sözcüğü söylerken duyulan ünlülerin çoğu, sözcük yazılırken de karşılığını korur. Yanlış yazımların önemli bir kısmı, hızlı konuşmada duyulmayan ya da zayıf duyulan bir ünlünün yazıdan düşmesinden kaynaklanır. Tükürük sözcüğü üç heceden oluşur: tü-kü-rük. Doğru biçimde ikinci hecedeki ü harfi yer alır; tükrük biçiminde bu ünlü düşürüldüğü için sözcük yanlış yazılmış olur.

Aynı mantık başka sözcüklerde de geçerlidir. Örneğin kütüphane doğrudur, kütüpane yanlıştır; bilgisayar doğrudur, bilgsayar yanlıştır. Bu sözcüklerde de ortadaki ünlü yazıda düşürülmez. Tükürük için de kural açıktır: söyleyişte hecenin çekirdeği olan ünlü yazıda da bulunmalıdır.

Sözcük ekle çekildiğinde kökteki sesler değişebilir ama ünlü düşmez. Örneğin belirtme hâli tükürüğü biçimindedir; burada son ünsüz k, ünlüyle başlayan ek geldiği için ğ’ye yumuşamıştır. Bu yumuşama düzeltme işareti ya da ünlü düşmesi değildir, yalnızca ünsüz değişimidir. Kelimenin kökü ile ekli biçimlerde yazım kontrolü yaparken bu ayrımı akılda tutmak gerekir.

Tükürük nasıl akılda tutulur?

Tükürük sözcüğünde ‘tü-kü-rük’ diye üç heceyi ayrı ayrı söyleyin; ortadaki ü’yü duymadan yazmayın. Karşılaştırmak için tükürmek fiilini düşünebilirsiniz; ondaki ü sesi de tükürük’te korunur.

“tükrük” yanlışı neden yapılıyor?

Yanlış yazım olan tükrük biçimi, hızlı konuşmada ikinci hecedeki ü sesinin belirsiz duyulmasından kaynaklanır. Ağızda tükür-rük gibi kısa ve yoğun bir telaffuz ortaya çıktığında, yazan kişi ara ünlüyü ihmal edebilir. Bu, özellikle tükürük gibi üç heceli ve ünsüz kümesi oluşan sözcüklerde sık görülür.

Bu hatanın bir nedeni de benzer yapıdaki sözcüklerde olan ünlü kayıplarıdır. Kullanıcı, tükürmek fiilinin kök hâlinin ve diğer benzer kelimelerin kısalmış biçimlerini düşünerek aynı kısalmayı tükürük sözcüğüne de uygulayabilir. Oysa tükürük bir isimdir ve kendi yazım yapısı vardır.

Yazım kılavuzunda bu sözcük için ünlü düşmesine dayanan bir istisna yoktur. Dolayısıyla tükrük yazımı, dil bilgisi açısından değil, yalnızca söyleyiş dikkatsizliğinden doğan bir yanlıştır.

Tükürük ile karıştırılanlar

Tükürük ile tükürmek sözcükleri birbirine çok benzer ama farklı sözcük türlerindedir. Tükürük isimdir ve ağızdaki salgıyı anlatır: Ağzındaki tükürüğü yuttu. Tükürmek ise fiildir ve bu salgıyı dışarı atma eylemini anlatır: Yere tükürmek kaba bir davranıştır. İkisinin yazımı da korunmalıdır; biri ötekinin yerine kullanılamaz.

Bir de kısa biçimde ekle karıştırılabilir: tükürükle ifadesi bir araç ya da yol gösterir, yani tükürük sözcüğüne -le eki getirilmiş hâldir. Kulağa benzer gelen tükürükçü gibi türetilmiş sözcükler bu anlamda kullanılmaz; bu nedenle sözcüğün kendi kökü ile eklerini ayırmak yeterlidir.

Tükürük ile örnek cümleler

• Doktor, sağlık taramasında kullanılmak üzere hastadan tükürük örneği aldı.
• Bebeğin çenesinden akan tükürük önlüğünü ıslatmıştı, annesi hemen temizledi.
• Ameliyat öncesinde ağzının çok kuru olduğunu, tükürük salgısının azaldığını söyledi.
• Öğretmen, kalemin ucunu tükürüğüyle ıslatmanın hijyenik olmadığını sınıfa anlattı.
• Yaşlı adam dudaklarını tükürükle ıslatıp sessizce uzaklaştı, gözleri uzakta bir yere takılmıştı.